Phóng viên: Thưa bác sĩ, vì sao dinh dưỡng trong 3 tháng cuối thai kỳ lại đặc biệt quan trọng?
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân: Cơ thể của mẹ bầu và thai nhi trong 3 tháng cuối thai kỳ có những thay đổi đặc biệt quan trọng:
Về phía thai nhi: 3 tháng cuối là giai đoạn thai nhi có tốc độ phát triển nhanh nhất về cân nặng (thai nhi có thể tăng khoảng 2kg riêng trong giai đoạn này), não bộ cũng tăng trưởng, trưởng thành mạnh mẽ nhất.
Về phía mẹ bầu: Cơ thể mẹ cũng có những biến đổi rõ rệt nhằm đảm bảo các điều kiện dinh dưỡng cho tốc độ tăng trưởng nhanh của thai nhi. Đồng thời, đây cũng là thời điểm mẹ cần tích lũy năng lượng và dưỡng chất dự trữ để chuẩn bị cho cuộc vượt cạn mất rất nhiều sức lực, cũng như đảm bảo khả năng tạo đủ sữa cho con bú sau sinh.
Vì thế chế độ dinh dưỡng của bà mẹ lúc này không chỉ quyết định cân nặng của trẻ sơ sinh mà còn giúp giảm nguy cơ sinh non, tai biến khi sinh cũng như liên quan đến sự phát triển trí tuệ, thị giác của trẻ, tác động đến sức khỏe lâu dài của trẻ khi trưởng thành.
Phóng viên: Vậy trong giai đoạn này, mẹ bầu nên ưu tiên những nhóm thực phẩm nào, thưa bác sĩ?
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân: Do sự phát triển thần tốc của thai nhi, nhu cầu dinh dưỡng của mẹ tăng cao rõ rệt. Bên cạnh đó, cơ thể mẹ cũng thực hiện huy động dự trữ các chất béo và dưỡng chất đã tích lũy trước đó để tập trung nuôi thai nhi phát triển. Do vậy, mẹ bầu nên ưu tiên những nhóm thực phẩm sau:
Nhóm thực phẩm giàu đạm: Tăng thêm phần ăn mỗi ngày từ thịt, cá, trứng, sữa, tôm, cua và các loại đậu đỗ để xây dựng cơ thể thai nhi. Bữa ăn của bà mẹ cần phối hợp giữa đạm động vật và đạm thực vật.
Thực phẩm cung cấp các chất béo lành mạnh: Khuyến khích bà mẹ sử dụng các chất béo từ mỡ cá và dầu thực vật, tăng ăn các loại cá mỡ như cá hồi, cá mòi, cá trích, cá thu… Đây là những chất béo có nhiều các acid béo không no cần thiết như EPA, DHA rất quan trọng cho sự phát triển tối ưu trí não, tim mạch và thị lực của thai nhi.
Nhóm thực phẩm giàu canxi: Nhu cầu canxi lúc này lên đến 1200mg/ngày để phát triển khung xương cho bé và bảo vệ xương mẹ, nguồn canxi tốt nhất là sữa và các chế phẩm của sữa (sữa chua, phô mai…), tôm nhỏ, cá nhỏ, cua đồng.
Nhóm thực phẩm giàu sắt và acid folic: Để phòng chống thiếu máu và dị tật ống thần kinh, nên ăn gan, thịt đỏ, rau xanh đậm và uống bổ sung viên sắt theo chỉ định của bác sĩ.
Một số vi chất khác cũng cần tăng cường: Tăng bổ sung kẽm từ hải sản, Vitamin A từ rau củ màu vàng, đỏ và Vitamin C từ quả chín để tăng sức đề kháng.
Trong trường hợp cần thiết, người mẹ cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ về bổ sung các vitamin và khoáng chất, đặc biệt là sắt, kẽm, vitamin D và canxi.
Phóng viên: Nhiều mẹ bầu gặp tình trạng khó tiêu và táo bón trong giai đoạn này. Bác sĩ có lời khuyên gì?
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân: Ở giai đoạn 3 tháng cuối thai kỳ, tử cung to ra đáng kể, chèn ép vào dạ dày gây tình trạng chướng bụng, đầy hơi, khó tiêu và chèn ép vào trực tràng dẫn đến táo bón. Đây là thay đổi sinh lý ở các mẹ bầu trong tam cá nguyệt thứ ba, hoàn toàn có thể khắc phục giảm nhẹ bằng cải thiện chế độ dinh dưỡng và vận động. Để khắc phục, các mẹ bầu nên:
Tăng chất xơ trong chế độ ăn: Nguồn chất xơ từ rau, quả cần được tăng cường. Ưu tiên lựa chọn các loại rau, quả giàu chất xơ như khoai lang, mồng tơi, rau đay; các loại quả chín nhiều chất xơ và nhiều nước như cam, xoài, đu đủ, thanh long… Lượng ăn như sau: ăn ít nhất 3 - 4 bát con rau/ngày và 3 phần quả tươi/ngày (mỗi phần 80 - 100g ăn được).
Uống đủ nước: Mẹ bầu cần đảm bảo uống khoảng 2 - 2,5 lít nước mỗi ngày giúp phân mềm, dễ đào thải. Nước được tính cung cấp vào cơ thể từ các nguồn: nước lọc là tốt nhất, nước canh, nước từ sữa, nước dưới dạng đồ uống hoặc ăn vào cùng các loại thức ăn. Trong đó ưu tiên nước lọc là nguồn cung cấp chính, không nên sử dụng các loại nước ngọt, nước có gas.
Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ăn quá no một lúc, mẹ bầu nên ăn 4 - 6 bữa/ngày để giảm áp lực cho dạ dày.
Vận động nhẹ nhàng: Thường xuyên đi bộ giúp tăng nhu động ruột, hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.
Một lần nữa, xin nhắc lại các mẹ bầu không nên lo lắng quá mức, bởi đây là những thay đổi sinh lý có thể cải thiện được.
Phóng viên: Có những thực phẩm hoặc thói quen nào mẹ bầu cần hạn chế không, thưa bác sĩ?
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân: Để tránh các tai biến sản khoa và đảm bảo thai nhi phát triển an toàn, mẹ bầu cần lưu ý:
Một là, hạn chế chất kích thích. Tuyệt đối không dùng rượu, bia, thuốc lá và hạn chế trà đặc, cà phê.
Hai là, giảm muối và gia vị. Không nên ăn mặn để phòng tránh phù chân, tăng huyết áp hoặc tiền sản giật. Hạn chế các gia vị cay nóng như ớt, hạt tiêu…
Ba là, giảm đồ ngọt. Cắt giảm bánh kẹo, nước ngọt để ngăn ngừa nguy cơ tăng cân quá mức và đái tháo đường thai kỳ.
Bốn là, dinh dưỡng luôn gắn với an toàn thực phẩm. Để đảm bảo về dinh dưỡng, mẹ bầu cần đảm bảo các biện pháp an toàn thực phẩm cho chính mình. Luôn kiểm tra đồ ăn trước khi ăn bằng cảm quan, không sử dụng đồ ăn khi có nghi ngờ mất vệ sinh an toàn thực phẩm. Tránh các loại thực phẩm sống (gỏi, trứng trần…), đồ ăn dễ ôi thiu, đồ ăn có màu sắc sặc sỡ bất thường hoặc đồ chế biến sẵn nhiều phụ gia.
Phóng viên: Bác sĩ có thể đưa ra những khuyến cáo quan trọng giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh?
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Vân: Một thai kỳ an toàn không phụ thuộc vào một yếu tố riêng lẻ, mà cần sự kết hợp đồng bộ nhiều yếu tố. Trước hết là mẹ bầu cần khám thai định kỳ, để theo dõi sát sự phát triển của thai nhi cũng như mức tăng cân của mẹ. Thông thường, cả thai kỳ mẹ nên tăng khoảng 10 - 12kg là phù hợp. Bổ sung vi chất đầy đủ, đặc biệt là viên sắt và acid folic. Mẹ nên uống hàng ngày ngay từ khi phát hiện có thai và duy trì đến sau sinh khoảng một tháng để phòng thiếu máu và hỗ trợ sự phát triển của thai nhi. Bên cạnh đó, lối sống khoa học rất quan trọng. Mẹ cần ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý, giữ tinh thần thoải mái và tránh làm việc quá sức. Ngoài ra, mẹ bầu nên tập thể dục nhẹ nhàng, ví dụ như đi bộ hoặc tập yoga nhẹ nhàng mỗi ngày, mỗi lần 30 phút. Điều này giúp cải thiện tuần hoàn, giảm stress và ngủ ngon hơn. Mẹ bầu cũng đừng quên chăm sóc vệ sinh cá nhân, đặc biệt là vùng bầu vú và núm vú, để chuẩn bị tốt cho việc nuôi con bằng sữa mẹ sau này. Tóm lại, khi mẹ chăm sóc tốt cả về dinh dưỡng, lối sống và theo dõi y tế, thai kỳ sẽ an toàn và em bé sẽ có điều kiện phát triển tốt nhất.
Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!
Việt Nam