Hưởng ứng Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm 2026, Sở Y tế Hà Nội đã ban hành công văn yêu cầu các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ sản, nhi trên địa bàn thành phố triển khai các hoạt động với chủ đề “Kiểm soát đường huyết thai kỳ - Mẹ an tâm, con khỏe mạnh”. Theo đó, các cơ sở y tế tăng cường truyền thông, tư vấn và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em trước, trong và sau sinh; chú trọng phòng ngừa, sàng lọc, quản lý đái tháo đường thai kỳ và tầm soát sau sinh theo hướng dẫn chuyên môn.
Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã trao đổi với BSCKI Lê Vân Anh - khoa Phụ sản, Bệnh viện đa khoa Thường Tín, nhằm giúp các thai phụ hiểu đúng hơn về đái tháo đường thai kỳ, cách kiểm soát đường huyết và những điều cần lưu ý trong quá trình mang thai.
Phóng viên: Thưa bác sĩ, nhiều thai phụ cho rằng chỉ cần không ăn bánh kẹo, không uống nước ngọt thì sẽ không mắc đái tháo đường thai kỳ. Vì sao có người ăn uống khá lành mạnh, thậm chí vóc dáng bình thường nhưng vẫn được chẩn đoán mắc bệnh?
BSCKI Lê Vân Anh: Đây là một hiểu lầm khá phổ biến. Khi nghe kết quả xét nghiệm mắc đái tháo đường thai kỳ, không ít thai phụ phản ứng đầu tiên là “Tôi có ăn đồ ngọt đâu mà vẫn bị?”. Thực tế, đái tháo đường thai kỳ không đơn giản là hậu quả của việc ăn nhiều bánh kẹo hay uống nước ngọt.
Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ có nhiều thay đổi về nội tiết để đáp ứng nhu cầu phát triển của thai nhi. Khi thai lớn dần, các hormone do nhau thai sản xuất có thể làm tăng tình trạng đề kháng insulin. Có thể hiểu đơn giản là insulin vẫn được cơ thể tạo ra nhưng hiệu quả đưa đường từ máu vào tế bào để sử dụng năng lượng bị giảm đi. Khi đó, tuyến tụy phải tăng sản xuất insulin để bù lại. Ở một số phụ nữ, khả năng bù trừ không đủ, đường huyết bắt đầu tăng và dẫn đến đái tháo đường thai kỳ.
Vì vậy, một thai phụ có cân nặng bình thường, không có thói quen ăn bánh kẹo, không uống nước ngọt thường xuyên vẫn có thể mắc bệnh. Những người thừa cân, béo phì, có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, từng bị đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai trước hoặc mắc hội chứng buồng trứng đa nang có nguy cơ cao hơn.
Tôi cũng muốn nhấn mạnh với các thai phụ rằng đái tháo đường thai kỳ không phải là lỗi của mẹ. Không nên vì kết quả xét nghiệm mà tự trách bản thân, càng không nên nghĩ rằng mình đã ăn uống không đúng nên mới mắc bệnh. Điều quan trọng sau khi phát hiện là phải bình tĩnh, phối hợp với bác sĩ để kiểm soát đường huyết và theo dõi thai kỳ đúng lịch.
Phóng viên: Đái tháo đường thai kỳ thường không có triệu chứng rõ ràng. Vậy thai phụ cần tầm soát vào thời điểm nào và vì sao không nên chờ đến khi có biểu hiện bất thường mới đi kiểm tra, thưa bác sĩ?
BSCKI Lê Vân Anh: Đúng là phần lớn trường hợp đái tháo đường thai kỳ không gây ra triệu chứng đặc hiệu. Một số người có thể khát nhiều, đi tiểu nhiều hoặc cảm thấy mệt mỏi, nhưng những biểu hiện này lại rất dễ bị nhầm với những thay đổi bình thường trong thai kỳ.
Chính vì vậy, việc tầm soát có ý nghĩa rất quan trọng. Thông thường, thai phụ được kiểm tra đái tháo đường thai kỳ vào khoảng tuần 24 - 28 của thai kỳ. Với những trường hợp có yếu tố nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định đánh giá đường huyết sớm hơn và theo dõi sát hơn tùy từng trường hợp.
Thai phụ không nên có tâm lý thấy người khỏe thì chắc không có bệnh. Có người mang thai vẫn ăn uống bình thường, không khát nhiều, không mệt bất thường nhưng xét nghiệm lại cho thấy đường huyết cao.
Khi đã được chẩn đoán, việc tái khám cũng quan trọng không kém việc phát hiện bệnh. Trong thực tế, chúng tôi từng gặp những thai phụ sau khi được thông báo mắc đái tháo đường thai kỳ nhưng vì không có triệu chứng nên không tiếp tục theo dõi định kỳ. Đây là điều rất đáng lo.
Thai phụ không nên đợi đến khi có dấu hiệu bất thường mới đi khám. Một thai kỳ an toàn cần được theo dõi từ sớm, trong đó các xét nghiệm sàng lọc và kiểm tra đường huyết phải được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ.
Phóng viên: Sau khi biết mình mắc đái tháo đường thai kỳ, nhiều mẹ bầu lập tức bỏ cơm, bún, phở, bánh mì hoặc nhịn ăn vì sợ đường huyết tăng. Bác sĩ có thể hướng dẫn cách ăn uống phù hợp hơn?
BSCKI Lê Vân Anh: Đây là vấn đề chúng tôi gặp khá nhiều trong quá trình tư vấn cho thai phụ. Khi nghe nói đường huyết cao, phản ứng đầu tiên của một số người là cắt ngay tinh bột. Có người gần như không dám ăn cơm, có người bỏ bữa, thậm chí cố nhịn đói để hạ đường.
Cách làm này không phù hợp. Thai phụ vẫn cần carbohydrate và năng lượng để duy trì sức khỏe của mẹ cũng như đáp ứng nhu cầu phát triển của thai nhi. Vì vậy, mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn tinh bột mà là lựa chọn nguồn carbohydrate phù hợp, kiểm soát khẩu phần và phân bổ lượng ăn hợp lý trong ngày.
Thai phụ nên ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm, tăng cường rau xanh, lựa chọn thực phẩm giàu đạm như cá, thịt, trứng, đậu phụ và sử dụng lượng tinh bột phù hợp theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Không nên bỏ bữa chỉ vì sợ đường huyết tăng.
Với trái cây cũng cần hiểu đúng. Trái cây là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ nhưng không có nghĩa là ăn bao nhiêu cũng được. Nên ưu tiên ăn nguyên quả với lượng phù hợp thay vì uống nước ép. Nước ép thường dễ sử dụng với lượng lớn trong thời gian ngắn và lượng chất xơ cũng thấp hơn so với ăn nguyên quả.
Sữa dành cho phụ nữ mang thai cũng tương tự. Tốt cho mẹ và bé không có nghĩa là có thể sử dụng không giới hạn. Thai phụ cần chú ý thành phần dinh dưỡng, đặc biệt là lượng đường và carbohydrate trong mỗi khẩu phần.
Tốt nhất, khi đã được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, mẹ bầu không nên tự xây dựng một chế độ ăn quá khắt khe dựa trên kinh nghiệm truyền miệng. Mỗi người có cân nặng, tuổi thai, mức đường huyết và tình trạng sức khỏe khác nhau. Chế độ ăn cần được điều chỉnh cho phù hợp với từng trường hợp.
Phóng viên: Thưa bác sĩ, ngoài chế độ ăn, thai phụ cần làm gì để kiểm soát đường huyết? Khi nào cần sử dụng thuốc và insulin có ảnh hưởng đến thai nhi không?
BSCKI Lê Vân Anh: Kiểm soát đái tháo đường thai kỳ là một quá trình chứ không phải chỉ kiêng một vài món ăn là xong. Mục tiêu là duy trì đường huyết trong giới hạn phù hợp nhưng vẫn đảm bảo thai phụ được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng.
Bên cạnh chế độ ăn, thai phụ cần theo dõi đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu sức khỏe cho phép và không có chống chỉ định sản khoa, vận động phù hợp cũng là một phần của việc kiểm soát đường huyết. Không nhất thiết phải tập luyện quá sức. Điều quan trọng là lựa chọn hình thức vận động phù hợp với tuổi thai và tình trạng sức khỏe.
Trong trường hợp đường huyết vẫn không đạt mục tiêu dù đã điều chỉnh chế độ ăn và lối sống, bác sĩ có thể chỉ định thuốc. Insulin là một trong những lựa chọn được ưu tiên khi cần điều trị bằng thuốc trong thai kỳ. Thai phụ không nên tự ý mua thuốc hoặc sử dụng các sản phẩm quảng cáo là hạ đường huyết tự nhiên mà chưa có sự tư vấn của bác sĩ.
Một điều nữa cần lưu ý là không nên chỉ tập trung vào con số đường huyết mà bỏ qua việc theo dõi thai. Khi đã mắc đái tháo đường thai kỳ, thai phụ cần tuân thủ lịch khám, siêu âm và những chỉ định theo dõi khác của bác sĩ để đánh giá sức khỏe và sự phát triển của thai nhi.
Các mẹ cũng không nên quá lo lắng khi phải theo dõi đường huyết thường xuyên. Việc kiểm tra đúng hướng dẫn giúp bác sĩ có thêm thông tin để điều chỉnh chế độ chăm sóc, từ đó hạn chế nguy cơ xảy ra những biến chứng trong thai kỳ.
Phóng viên: Nhân Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm 2026 với chủ đề “Kiểm soát đường huyết thai kỳ - Mẹ an tâm, con khỏe mạnh”, bác sĩ có khuyến cáo gì để các mẹ chủ động bảo vệ sức khỏe trong thai kỳ và sau sinh?
BSCKI Lê Vân Anh: Tôi nghĩ điều đầu tiên các mẹ cần thay đổi là không nên đồng nhất đái tháo đường thai kỳ với việc ăn nhiều đồ ngọt. Hiểu đúng về bệnh sẽ giúp thai phụ không rơi vào hai thái cực: một bên là chủ quan vì nghĩ mình không ăn ngọt nên không thể mắc bệnh, bên kia là quá lo lắng rồi tự ý nhịn ăn, cắt bỏ hoàn toàn tinh bột.
Theo công văn của Sở Y tế Hà Nội, các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ sản, nhi trên địa bàn tổ chức các hoạt động hưởng ứng Tuần lễ Làm mẹ an toàn, trong đó tập trung truyền thông, tư vấn và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em trước, trong và sau sinh; chú trọng quản lý đái tháo đường thai kỳ và tầm soát sau sinh. Đây là nội dung rất thiết thực, bởi kiểm soát đường huyết không chỉ là câu chuyện của riêng thời điểm mang thai mà cần được quan tâm cả sau khi người mẹ sinh con.
Với các mẹ đang mang thai, tôi khuyến cáo nên khám thai đầy đủ, thực hiện tầm soát đái tháo đường thai kỳ theo lịch được bác sĩ hướng dẫn, kể cả khi bản thân cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh. Nếu được chẩn đoán mắc bệnh, cần tái khám đúng hẹn, theo dõi đường huyết và tuân thủ chế độ ăn, vận động phù hợp.
Không nên tự ý bỏ bữa, nhịn ăn hoặc cắt hoàn toàn cơm và các thực phẩm cung cấp carbohydrate. Cũng không nên nghĩ rằng trái cây, sữa dành cho bà bầu là những thực phẩm ăn bao nhiêu cũng được. Mọi thứ đều cần ở mức phù hợp.
Đặc biệt, thai phụ cần đi khám ngay khi có những dấu hiệu bất thường hoặc khi bác sĩ yêu cầu theo dõi sát. Không nên vì thấy thai vẫn máy, mẹ vẫn khỏe mà bỏ qua lịch khám.
Sau sinh, nếu từng mắc đái tháo đường thai kỳ, người mẹ cũng không nên nghĩ rằng sinh con xong là vấn đề đã kết thúc. Tình trạng đường huyết có thể trở lại bình thường sau sinh, nhưng phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 cao hơn về sau. Vì vậy, cần kiểm tra đường huyết sau sinh theo hướng dẫn và duy trì lối sống lành mạnh, vận động phù hợp, kiểm soát cân nặng và tầm soát định kỳ.
Chủ đề “Kiểm soát đường huyết thai kỳ - Mẹ an tâm, con khỏe mạnh” trước hết phải bắt đầu từ việc người mẹ được cung cấp thông tin đúng và biết cách chủ động chăm sóc sức khỏe. Khi phát hiện bệnh sớm, theo dõi đầy đủ và phối hợp tốt với nhân viên y tế, thai phụ hoàn toàn có thể kiểm soát đường huyết và hướng tới một thai kỳ an toàn.
Các hoạt động hưởng ứng Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm 2026 cũng là dịp để mỗi gia đình quan tâm hơn đến việc chăm sóc người mẹ không chỉ trong thời điểm sinh nở mà trong suốt hành trình mang thai và sau sinh.
Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!
CDC Hà Nội