Tại Việt Nam, bệnh dại vẫn là vấn đề y tế công cộng đáng quan tâm. Từ đầu năm 2026 đến nay, cả nước ghi nhận 54 người tử vong do bệnh dại tại 20 tỉnh, thành phố. Những con số này cho thấy, mặc dù công tác phòng, chống bệnh dại đã có nhiều tiến bộ, nguy cơ vẫn còn hiện hữu.

Tại Hà Nội, trong giai đoạn 2020 - 2022, mỗi năm thành phố ghi nhận 1 - 2 trường hợp tử vong do bệnh dại. Từ năm 2023 đến nay, Hà Nội không ghi nhận người mắc bệnh dại, nhưng các ổ dịch dại trên chó vẫn xuất hiện.

Năm 1885, Pasteur đã sử dụng một chế phẩm vắc xin dại để điều trị dự phòng cho một bé trai bị chó dại cắn.

Trong 3 năm 2023 - 2025, thành phố ghi nhận 14 ổ dịch tại 8 phường, xã. Riêng từ đầu năm 2026 đến nay, Hà Nội ghi nhận 8 ổ dịch chó dại tại 6 xã. Các ổ dịch này đã khiến 10 người bị chó dại cắn và 16 người tiếp xúc với dịch tiết của chó bệnh phải điều trị dự phòng. Tất cả những người phơi nhiễm đều được điều trị dự phòng đúng và đầy đủ, qua đó ngăn ngừa nguy cơ bệnh dại phát triển.

Chỉ tính đến hết tháng 8/2026, các điểm tiêm chủng trên địa bàn Hà Nội đã thực hiện tiêm phòng cho hơn 36.000 người. Đây vừa là minh chứng cho nhu cầu bảo vệ sức khỏe của người dân, vừa cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của hệ thống y tế trong tư vấn, đánh giá và điều trị dự phòng sau phơi nhiễm.

Thực tế này cho thấy, không ghi nhận người mắc bệnh dại không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã biến mất. Khi nguồn bệnh trên động vật vẫn còn, tiêm vắc xin sau phơi nhiễm vẫn là một “hàng rào” quan trọng bảo vệ con người.

Lịch sử vắc xin phòng bệnh dại gắn liền với nhà khoa học người Pháp Louis Pasteur. Năm 1885, Pasteur đã sử dụng một chế phẩm vắc xin dại để điều trị dự phòng cho một bé trai bị chó dại cắn. Thành công này đã mở ra một bước ngoặt lớn trong lịch sử y học: con người có thể chủ động tạo ra miễn dịch để ngăn chặn một căn bệnh vốn gần như chắc chắn gây tử vong khi đã phát bệnh.

Những thế hệ vắc xin đầu tiên được phát triển từ mô thần kinh động vật. Tuy nhiên, theo thời gian, công nghệ sản xuất vắc xin ngày càng tiến bộ. Các loại vắc xin từ mô thần kinh từng được sử dụng trước đây có nhiều hạn chế về tính an toàn và khả năng tạo miễn dịch, nên hiện không còn được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo sử dụng.

Ngày nay, vắc xin phòng bệnh dại cho người chủ yếu là vắc xin bất hoạt, tinh sạch, được sản xuất trên các hệ thống nuôi cấy tế bào hoặc trứng có phôi. Vắc xin không chứa virus dại sống có khả năng nhân lên, do đó không thể gây bệnh dại. Sau khi được tiêm, vắc xin kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể và đáp ứng miễn dịch đặc hiệu chống lại virus dại. Đây là một trong những tiến bộ quan trọng của y học hiện đại, giúp vắc xin dại ngày nay có tính an toàn và hiệu quả cao hơn rất nhiều so với các thế hệ vắc xin cũ.

Một trong những lý do khiến một số người còn e ngại tiêm vắc xin dại là lo ngại về tác dụng phụ. Theo WHO và CDC Hoa Kỳ, các phản ứng thường gặp sau tiêm vắc xin dại chủ yếu là đau, đỏ, sưng hoặc ngứa tại vị trí tiêm. Một số người có thể gặp đau đầu, buồn nôn, đau cơ, chóng mặt hoặc sốt nhẹ. Phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể xảy ra nhưng rất hiếm.

Khi nguồn bệnh trên động vật vẫn còn, tiêm vắc xin sau phơi nhiễm vẫn là một "hàng rào" quan trọng bảo vệ con người.

Điều quan trọng là cần đặt những phản ứng này trong tương quan với nguy cơ của bệnh dại. Khi bệnh dại đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng, khả năng cứu sống người bệnh là hầu như không thể. Trong khi đó, điều trị dự phòng sau phơi nhiễm được thực hiện đúng và kịp thời có thể ngăn virus tiến triển đến giai đoạn gây bệnh.

WHO khẳng định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm có thể được sử dụng an toàn, kể cả ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch khi có chỉ định. Vì vậy, không nên vì lo ngại những phản ứng nhẹ, thường tự hết sau tiêm mà trì hoãn hoặc từ chối điều trị dự phòng khi có nguy cơ phơi nhiễm bệnh dại.

Trong điều trị dự phòng sau phơi nhiễm, vắc xin và huyết thanh kháng dại không phải là hai sản phẩm có cùng chức năng. Vắc xin giúp cơ thể tự tạo ra đáp ứng miễn dịch chủ động, nhưng quá trình này cần có thời gian. Trong khi đó, huyết thanh kháng dại – hay globulin miễn dịch kháng dại (RIG) - cung cấp kháng thể có sẵn, giúp bảo vệ ngay lập tức tại thời điểm virus có thể đang xâm nhập qua vết thương.

Vì vậy, đối với những trường hợp phơi nhiễm nghiêm trọng thuộc nhóm cần sử dụng RIG, đặc biệt ở người chưa từng được tiêm vắc xin dại trước đó, RIG được sử dụng kết hợp với vắc xin theo hướng dẫn chuyên môn. RIG cần được đưa chủ yếu vào và xung quanh vùng vết thương để trung hòa virus tại nơi phơi nhiễm.

Có thể hình dung đơn giản: vắc xin giúp cơ thể “tự xây dựng lực lượng phòng vệ”, còn RIG cung cấp ngay một lượng “kháng thể sẵn có” trong giai đoạn đầu.

Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm bệnh dại không chỉ đơn giản là “đi tiêm một mũi vắc xin”. Quy trình đúng bao gồm rửa và xử lý vết thương càng sớm càng tốt, đánh giá mức độ phơi nhiễm, tiêm vắc xin theo đúng chỉ định và sử dụng RIG khi có chỉ định.

Ngay sau khi bị chó, mèo hoặc động vật có nguy cơ cắn, cào hoặc liếm vào vùng da tổn thương, cần rửa kỹ vết thương dưới vòi nước với xà phòng trong khoảng 15 phút, sau đó sát khuẩn và đến cơ sở y tế để được đánh giá nguy cơ.

Không nên tự theo dõi tại nhà chỉ vì vết cắn nhỏ; không nên đắp lá, bôi các chất không rõ nguồn gốc hoặc cố tình trì hoãn tiêm phòng để “chờ xem con vật có bị dại hay không”.

WHO đánh giá điều trị dự phòng sau phơi nhiễm được thực hiện đúng có hiệu quả bảo vệ gần 100% trong việc ngăn ngừa bệnh dại trước khi xuất hiện triệu chứng.

Vắc xin dại hiện đại là thành quả của hơn một thế kỷ nghiên cứu và cải tiến khoa học. Từ những chế phẩm đầu tiên của thời Pasteur đến các vắc xin bất hoạt, tinh sạch được sản xuất bằng công nghệ hiện đại ngày nay, mục tiêu xuyên suốt vẫn là bảo vệ con người trước một căn bệnh có tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối khi đã phát bệnh.

Tuy nhiên, vắc xin cho người chỉ là một phần của chiến lược phòng, chống bệnh dại. Để tiến tới mục tiêu kiểm soát và loại trừ bệnh dại lây truyền từ chó sang người vào năm 2030, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp: quản lý đàn chó, tiêm vắc xin phòng dại cho chó đạt tỷ lệ cao, giám sát và xử lý kịp thời các ổ dịch, đồng thời bảo đảm người bị phơi nhiễm được tiếp cận dịch vụ dự phòng chất lượng và kịp thời.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành Y tế, ngành Thú y, chính quyền địa phương và cộng đồng chính là nền tảng để bảo vệ sức khỏe người dân và từng bước tiến tới mục tiêu không còn người tử vong do bệnh dại.

CDC Hà Nội