Đái tháo đường là bệnh mạn tính cần được theo dõi và điều trị lâu dài. Bên cạnh việc sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, chế độ ăn uống và hoạt động thể lực là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát đường huyết, cải thiện huyết áp, mỡ máu và giảm nguy cơ biến chứng.

Lựa chọn tinh bột phù hợp, kiểm soát khẩu phần

Theo bác sĩ Lương Tuấn Kiên, ăn uống hợp lý không có nghĩa là phải từ bỏ những món ăn quen thuộc mà cần điều chỉnh lượng ăn, lựa chọn thực phẩm phù hợp với tình trạng sức khỏe. Người bệnh không nên tự ý nhịn ăn, loại bỏ hoàn toàn tinh bột hoặc thay đổi chế độ ăn đột ngột, đặc biệt khi đang sử dụng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết.

Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến là người mắc đái tháo đường phải kiêng hoàn toàn cơm và các thực phẩm chứa tinh bột. Trên thực tế, người bệnh vẫn có thể ăn cơm, bún, phở và các thực phẩm cung cấp tinh bột khác, nhưng cần kiểm soát lượng ăn trong mỗi bữa, tránh tiêu thụ quá nhiều.

Người bệnh nên ưu tiên các thực phẩm giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, gạo lứt, yến mạch và các loại đậu. Với cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở và các loại tinh bột tinh chế, cần chú ý khẩu phần và kết hợp với rau xanh, thực phẩm giàu đạm. Các món như cháo nấu quá nhừ, xôi nếp, bánh mì trắng hoặc khoai tây nghiền có thể khiến đường huyết tăng nhanh hơn trong một số trường hợp, do đó cần sử dụng với lượng phù hợp.

Cân đối các nhóm thực phẩm trong mỗi bữa ăn

Bữa ăn của người mắc đái tháo đường cần bảo đảm cân đối giữa rau xanh, chất đạm và tinh bột. Người bệnh có thể áp dụng nguyên tắc chia đĩa ăn thành ba phần: một nửa dành cho rau không chứa nhiều tinh bột, một phần tư dành cho thực phẩm giàu đạm và một phần tư còn lại dành cho thực phẩm cung cấp tinh bột.

Nên đa dạng các loại rau, ưu tiên cá, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ và các loại đậu; hạn chế thịt nhiều mỡ, da động vật, nội tạng, thực phẩm chế biến sẵn và các món chiên rán nhiều dầu mỡ.

Chất béo vẫn cần thiết đối với cơ thể nhưng nên sử dụng với lượng vừa phải, ưu tiên nguồn chất béo không bão hòa và hạn chế chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa. Người bệnh nên ưu tiên các phương pháp chế biến như luộc, hấp, nấu hoặc áp chảo với lượng dầu phù hợp.

Rau xanh và trái cây cũng cần được lựa chọn hợp lý. Người bệnh nên tăng cường rau trong các bữa ăn, sử dụng trái cây tươi với khẩu phần phù hợp và ưu tiên ăn nguyên miếng thay vì uống nước ép. Không nên ăn không giới hạn các loại rau củ, trái cây vì một số loại chứa lượng carbohydrate đáng kể, có thể ảnh hưởng đến đường huyết.

Duy trì giờ ăn ổn định, hạn chế thực phẩm nhiều đường

Người mắc đái tháo đường nên duy trì giờ ăn tương đối ổn định, ăn chậm, nhai kỹ, không bỏ bữa rồi ăn bù vào bữa sau. Có thể thử ăn rau trước, tiếp đến là thực phẩm giàu đạm rồi đến tinh bột để hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn. Tuy nhiên, điều quan trọng vẫn là kiểm soát tổng lượng thức ăn và tuân thủ hướng dẫn điều trị.

Người đang sử dụng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết cần đặc biệt chú ý, không tự ý bỏ bữa hoặc thay đổi lượng thức ăn đột ngột.

Nước lọc là lựa chọn phù hợp để duy trì đủ nước cho cơ thể. Người bệnh nên hạn chế nước ngọt có đường, trà sữa, bánh kẹo và thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung. Đồng thời, cần chú ý lượng muối trong khẩu phần, nhất là ở người có tăng huyết áp hoặc bệnh thận. Theo khuyến nghị chung của Tổ chức Y tế Thế giới, lượng muối tiêu thụ nên dưới 5g/ngày, trừ trường hợp có hướng dẫn riêng của bác sĩ.

Người bệnh không nên bắt đầu uống rượu bia vì mục đích sức khỏe. Người sử dụng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết cần thận trọng vì rượu bia có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, kể cả hạ đường huyết muộn.

Kết hợp vận động, theo dõi đường huyết thường xuyên

Bên cạnh chế độ ăn, vận động thể lực thường xuyên giúp cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và duy trì cân nặng hợp lý. Người bệnh có thể lựa chọn đi bộ, đạp xe hoặc các hoạt động phù hợp với thể trạng. Mục tiêu thường được khuyến nghị đối với người trưởng thành là ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần nếu không có chống chỉ định. Người có biến chứng hoặc bệnh lý đi kèm nên trao đổi với bác sĩ để lựa chọn hình thức vận động an toàn.

Người mắc đái tháo đường cần nhận biết các dấu hiệu hạ đường huyết như run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, hồi hộp, chóng mặt hoặc lú lẫn. Khi xuất hiện những biểu hiện này, cần kiểm tra đường huyết nếu có điều kiện và xử trí theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nếu người bệnh rối loạn ý thức, co giật hoặc không thể nuốt an toàn, cần gọi cấp cứu ngay, không cho ăn uống qua đường miệng.

Trường hợp đường huyết thường xuyên cao, dao động bất thường hoặc xuất hiện các triệu chứng bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra và điều chỉnh điều trị.

Cá thể hóa chế độ ăn theo tình trạng sức khỏe

Không có một thực đơn chung phù hợp với tất cả người mắc đái tháo đường. Chế độ ăn cần được điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức độ vận động, thuốc đang sử dụng và các bệnh lý đi kèm. Người bệnh nên tái khám định kỳ, tuân thủ phác đồ điều trị và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi cần xây dựng thực đơn phù hợp.

Ăn đúng, ăn đủ, duy trì giờ ăn ổn định và vận động thường xuyên là những nguyên tắc quan trọng giúp người mắc đái tháo đường kiểm soát bệnh lâu dài. Thay đổi từ những lựa chọn nhỏ trong mỗi bữa ăn, kết hợp theo dõi đường huyết và điều trị đúng hướng dẫn sẽ góp phần hạn chế nguy cơ biến chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Hà Khanh