Ở trẻ em, cơ thể đang trong quá trình tăng trưởng và phát triển mạnh, vì vậy việc đánh giá trẻ gầy, bình thường hay thừa cân không nên chỉ dựa vào cảm quan. Tình trạng dinh dưỡng cần được đánh giá dựa trên chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) theo tuổi.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi cùng một mức cân nặng nhưng trẻ ở những độ tuổi hoặc có chiều cao khác nhau có thể có tình trạng dinh dưỡng khác nhau. Do đó, phụ huynh không nên chỉ dựa vào mắt thường hoặc so sánh trẻ với bạn bè để xác định trẻ có thừa cân, béo phì hay không.

Việc theo dõi chiều cao, cân nặng cần được thực hiện định kỳ, thường xuyên. Qua đó, gia đình có thể nhận biết sớm những thay đổi về tăng trưởng của trẻ để kịp thời điều chỉnh chế độ ăn uống, vận động và nghỉ ngơi cho phù hợp.

Khoa Dinh dưỡng, CDC Hà Nội phối hợp tổ chức buổi truyền thông phòng, chống thừa cân, béo phì cho học sinh trưởng Tiểu học Linh Đàm.

Thói quen ăn uống hàng ngày là một trong những yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì. Những biểu hiện cần được gia đình lưu ý gồm ăn quá nhiều, ăn nhanh, ăn khuya, thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, tiêu thụ nhiều đường hấp thu nhanh và chất béo, trong khi ăn ít rau, trái cây và uống ít nước.

Một chế độ ăn hợp lý không có nghĩa là cắt bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm, trẻ vẫn cần được cung cấp đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và phát triển. Điều quan trọng là lựa chọn thực phẩm phù hợp, bảo đảm sự đa dạng và điều chỉnh lượng ăn theo nhu cầu của trẻ.

Rau xanh, rau củ và trái cây là nguồn cung cấp nhiều vitamin, khoáng chất và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể. Với học sinh từ 8-9 tuổi, trung bình 2-2,5 đơn vị rau lá, rau củ và khoảng 2,5 đơn vị quả mỗi ngày; đồng thời nên phối hợp nhiều loại rau, củ, quả để tăng sự đa dạng về vitamin và khoáng chất.

Trong mỗi bữa ăn, thay vì chỉ quan tâm trẻ ăn được bao nhiêu cơm, phụ huynh nên chú ý đến cơ cấu của cả khẩu phần. Bữa ăn cần có rau, thực phẩm giàu đạm và nhóm ngũ cốc, tinh bột với lượng phù hợp. Việc đa dạng thực phẩm không chỉ giúp cung cấp đầy đủ dưỡng chất mà còn góp phần hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ.

Bên cạnh lựa chọn thực phẩm, cách ăn cũng cần được quan tâm. Trẻ nên được khuyến khích ăn chậm, nhai kỹ, uống đủ nước; có thể sử dụng rau, canh hoặc trái cây có chỉ số đường huyết trung bình hoặc thấp trước bữa ăn. Gia đình cũng cần hạn chế để trẻ hình thành thói quen sử dụng đồ ngọt, nước ngọt, trà sữa và các loại thực phẩm chế biến sẵn thường xuyên. Nếu sử dụng với lượng nhiều, những thực phẩm này có thể làm tăng lượng đường và năng lượng nạp vào cơ thể.

Việc xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ cần bắt đầu từ chính môi trường gia đình. Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn vặt nhiều muối, không tạo thói quen ăn quá mặn và chú ý đến thành phần của những thực phẩm trẻ thường xuyên sử dụng là những thay đổi thiết thực mà cha mẹ có thể thực hiện hàng ngày.

Dinh dưỡng và vận động có mối liên quan chặt chẽ trong kiểm soát cân nặng, khi năng lượng nạp vào cơ thể vượt quá nhu cầu sử dụng, trong khi hoạt động thể lực hạn chế, phần năng lượng dư thừa có thể tích lũy dưới dạng mỡ. Đối với trẻ thừa cân, béo phì hoạt động thể lực cần được lựa chọn phù hợp với độ tuổi và thể trạng. Duy trì vận động đều đặn, phù hợp không chỉ giúp tiêu hao năng lượng mà còn góp phần hình thành lối sống năng động cho trẻ.

Vì vậy, gia đình nên xây dựng thời gian biểu hợp lý giữa học tập, vui chơi, vận động và nghỉ ngơi. Cha mẹ có thể cùng trẻ đi bộ, đạp xe, chơi thể thao hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời phù hợp. Một môi trường gia đình năng động sẽ giúp trẻ dễ hình thành thói quen vận động hơn thay vì chỉ nhận những yêu cầu bằng lời nói.

Bên cạnh chế độ ăn và vận động, giấc ngủ cũng cần được quan tâm trong quá trình kiểm soát cân nặng của trẻ. Gia đình nên duy trì thói quen ngủ nghỉ hợp lý, đúng giờ, trẻ nên ngủ khoảng 8-10 giờ mỗi ngày, ngủ từ khoảng 21 giờ và cố gắng trước 23 giờ; thời gian ngủ trưa khoảng 30 phút đến 1 giờ.

Trẻ bình thường, trẻ gầy và trẻ thừa cân có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau, với trẻ thừa cân cần bảo đảm đủ chất đạm, giảm hợp lý lượng ngũ cốc, tinh bột và dầu mỡ, ưu tiên sữa không đường, ít béo. Trong khi đó, trẻ gầy lại cần được tăng cường năng lượng và các nhóm thực phẩm phù hợp. Vì vậy, cha mẹ không nên tự ý cắt giảm quá mức khẩu phần của trẻ chỉ vì nhận thấy trẻ tăng cân. Trong giai đoạn phát triển, trẻ vẫn cần được cung cấp đầy đủ năng lượng và chất dinh dưỡng để phát triển thể chất, não bộ và các cơ quan.

Khi trẻ có biểu hiện thừa cân, béo phì hoặc tăng cân nhanh gia đình nên theo dõi chiều cao, cân nặng và tình trạng dinh dưỡng theo hướng dẫn. Trường hợp cần thiết, trẻ nên được cán bộ y tế, bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá để có chế độ dinh dưỡng và vận động phù hợp.

Phòng, chống thừa cân, béo phì ở trẻ không thể chỉ đặt trách nhiệm lên chính trẻ, cha mẹ cần đồng hành và cùng trẻ thay đổi từ bữa ăn đến sinh hoạt hàng ngày. Khi người lớn trong gia đình cùng duy trì chế độ ăn hợp lý, tích cực vận động, hạn chế thời gian tĩnh và thực hiện nếp sống khoa học, trẻ sẽ có môi trường thuận lợi để hình thành những thói quen tốt.

Chính vì vậy, việc phòng, chống thừa cân, béo phì không bắt đầu từ việc ép trẻ giảm cân mà bắt đầu từ việc giúp trẻ có chế độ ăn hợp lý, vận động thường xuyên và nghỉ ngơi đầy đủ. Theo dõi tăng trưởng định kỳ, đồng thời tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường và y tế sẽ giúp phát hiện sớm những bất thường về dinh dưỡng, từ đó có hướng điều chỉnh phù hợp, góp phần giúp trẻ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất và tinh thần.

CDC Hà Nội