Năm 2026, thông điệp “Lắng nghe trải nghiệm: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất” nhấn mạnh vai trò của những người trực tiếp trải qua các vấn đề sức khỏe tâm thần trong việc định hình chính sách và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe.

Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới do Liên đoàn Sức khỏe Tâm thần Thế giới (World Federation for Mental Health - WFMH) khởi xướng, tổ chức vào ngày 10/10 hàng năm. Đây không chỉ là dịp nhắc nhở mỗi người quan tâm hơn đến sức khỏe tinh thần của bản thân và những người xung quanh, mà còn là cơ hội thúc đẩy các hành động thiết thực nhằm xây dựng môi trường sống tôn trọng, sẻ chia và không kỳ thị người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Thông điệp năm 2026 đặt trọng tâm vào việc lắng nghe những trải nghiệm thực tế. Bởi đằng sau mỗi tình trạng sức khỏe tâm thần là một con người với những cảm xúc, hoàn cảnh, khó khăn và nhu cầu riêng. Những chia sẻ từ chính người bệnh, người đã trải qua các vấn đề tâm thần và người chăm sóc có thể giúp cộng đồng hiểu rõ hơn những rào cản trong cuộc sống, quá trình điều trị và phục hồi. Đây cũng là cơ sở để các dịch vụ chăm sóc đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tế, thay vì chỉ được xây dựng từ góc nhìn của người cung cấp dịch vụ.

Sức khỏe tâm thần không đơn thuần là không mắc các rối loạn tâm thần, đó còn là trạng thái liên quan đến khả năng suy nghĩ, học tập, điều hòa cảm xúc, xây dựng các mối quan hệ, ứng phó với những áp lực trong cuộc sống và tham gia vào các hoạt động gia đình, xã hội.

Trong cuộc sống hiện đại, mỗi người đều có thể trải qua những giai đoạn căng thẳng, lo âu, buồn bã hoặc gặp khó khăn trong việc thích nghi với những thay đổi. Những cảm xúc này không đồng nghĩa với việc một người mắc rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, khi các biểu hiện kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập, công việc hoặc các mối quan hệ, việc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp là điều cần thiết.

Tại Việt Nam, sức khỏe tâm thần ngày càng được quan tâm trong công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Dù vậy, sự kỳ thị, mặc cảm, những quan niệm chưa chính xác và tâm lý e ngại tìm kiếm trợ giúp vẫn có thể khiến người gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần chậm tiếp cận dịch vụ chuyên môn.

Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được nhìn nhận như một bộ phận thiết yếu của chăm sóc sức khỏe toàn diện. Phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường, chủ động tìm kiếm hỗ trợ và tạo điều kiện để mỗi người được chăm sóc phù hợp sẽ góp phần hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống. Bên cạnh kiến thức chuyên môn về chẩn đoán, điều trị và phục hồi chức năng, những chia sẻ của người bệnh và gia đình là nguồn thông tin quan trọng giúp nhân viên y tế hiểu rõ hơn hoàn cảnh thực tế.

Lắng nghe không chỉ là đặt câu hỏi về cảm xúc hay triệu chứng, đó còn là thái độ tôn trọng, kiên nhẫn tiếp nhận những chia sẻ, không vội vàng phán xét và không áp đặt cách nhìn của mình lên trải nghiệm của người khác. Những khó khăn trong sinh hoạt, tác dụng không mong muốn của quá trình điều trị, trở ngại khi tiếp cận dịch vụ hay mong muốn được trở lại học tập, làm việc đều cần được quan tâm trong quá trình chăm sóc.

Khi được lắng nghe một cách chân thành, người bệnh có thêm cơ hội bày tỏ nhu cầu, trao đổi những điều còn băn khoăn và tham gia tích cực hơn vào quá trình điều trị, phục hồi. Sự thấu cảm cũng giúp xây dựng mối quan hệ tin cậy giữa người bệnh, gia đình và nhân viên y tế, từ đó góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc.

Một thông điệp quan trọng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần là “Không có gì về chúng tôi mà thiếu chúng tôi” (Nothing about us without us). Tinh thần này đề cao sự tham gia thực chất của những người có trải nghiệm sống với các vấn đề sức khỏe tâm thần vào quá trình xây dựng, triển khai và cải thiện chính sách, chương trình, dịch vụ liên quan đến họ.

Gia đình và người chăm sóc cũng cần được quan tâm, hướng dẫn để hiểu rõ hơn về tình trạng của người thân, cách hỗ trợ trong sinh hoạt và những dấu hiệu cần tìm kiếm trợ giúp chuyên môn. Tuy nhiên, việc phối hợp với gia đình cần đi cùng sự tôn trọng quyền, nhu cầu và mức độ tự chủ phù hợp của người bệnh.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ diễn ra tại bệnh viện, đối với nhiều người, quá trình phục hồi còn gắn liền với cuộc sống hàng ngày, khả năng duy trì các mối quan hệ, trở lại học tập hoặc làm việc và hòa nhập với cộng đồng.

Bên cạnh điều trị chuyên môn khi cần thiết, người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần có thể cần được hỗ trợ về tâm lý - xã hội, phục hồi chức năng và phát triển các kỹ năng ứng phó với khó khăn. Sự phối hợp giữa cơ sở y tế, gia đình, nhà trường, nơi làm việc và các nguồn lực cộng đồng có thể góp phần tạo nên môi trường hỗ trợ liên tục, giúp người bệnh duy trì quá trình chăm sóc và phục hồi.

Định hướng phát triển các dịch vụ chăm sóc dựa vào cộng đồng cũng có ý nghĩa trong việc đưa hỗ trợ đến gần người dân hơn, giảm những rào cản trong tiếp cận dịch vụ và thúc đẩy sự tham gia của người bệnh vào đời sống xã hội. Trong đó, y tế cơ sở có vai trò quan trọng trong truyền thông nâng cao nhận thức, hướng dẫn người dân tìm kiếm trợ giúp và phối hợp với các cơ sở chuyên môn theo nhu cầu thực tế.

Để việc chăm sóc đạt hiệu quả, cần có sự kết nối giữa dịch vụ y tế và các nguồn lực xã hội, đồng thời bảo đảm người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần được đối xử bình đẳng, tôn trọng và có cơ hội tham gia vào các hoạt động phù hợp với khả năng của mình.

Kỳ thị và định kiến có thể khiến người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần cảm thấy xấu hổ, che giấu tình trạng của mình hoặc trì hoãn việc tìm kiếm sự giúp đỡ. Những lời nhận xét thiếu thấu hiểu, thái độ xa lánh hay việc gán nhãn tiêu cực không chỉ làm tổn thương người trong cuộc mà còn có thể tạo thêm rào cản đối với quá trình chăm sóc và phục hồi.

Thay đổi nhận thức cộng đồng cần bắt đầu từ việc tiếp cận thông tin chính xác, hiểu rằng các vấn đề sức khỏe tâm thần cần được quan tâm, đánh giá và hỗ trợ phù hợp. Không nên tự ý chẩn đoán người khác, quy kết hành vi hoặc sử dụng những từ ngữ mang tính xúc phạm, miệt thị. Khi một người chia sẻ khó khăn, điều cần thiết trước tiên là lắng nghe với thái độ tôn trọng, thay vì phủ nhận cảm xúc hay vội vàng đưa ra lời khuyên.

Mỗi cá nhân có thể góp phần xây dựng môi trường thân thiện với sức khỏe tâm thần bằng những hành động thiết thực như:

- Lắng nghe thay vì phán xét: Tôn trọng cảm xúc và trải nghiệm của người khác, không xem nhẹ những khó khăn họ đang gặp phải.

- Đồng hành thay vì xa lánh: Quan tâm, hỗ trợ trong khả năng của mình và khuyến khích người gặp khó khăn tìm đến dịch vụ chuyên môn khi cần thiết.

- Tìm hiểu thay vì định kiến: Chủ động tiếp cận thông tin đáng tin cậy, không lan truyền những quan niệm sai lệch về các vấn đề sức khỏe tâm thần.

- Tôn trọng thay vì kỳ thị: Bảo vệ sự riêng tư, phẩm giá và quyền được tham gia bình đẳng vào đời sống gia đình, học tập, công việc và cộng đồng của mỗi người.

Lắng nghe bằng sự thấu cảm, hành động bằng trách nhiệm và tôn trọng bằng những việc làm cụ thể, đó là cách mỗi người góp phần xây dựng một cộng đồng quan tâm hơn đến sức khỏe tâm thần, nơi mọi người đều có cơ hội được hỗ trợ và chăm sóc phù hợp.

CDC Hà Nội