Bệnh không lây nhiễm đang là một trong những thách thức lớn đối với công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, chế độ dinh dưỡng không hợp lý, thiếu hoạt động thể lực, thừa cân, béo phì, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu có thể làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính, trong đó có bệnh tim mạch, đái tháo đường và một số bệnh không lây nhiễm khác.

Theo Quyết định số 1983/QĐ-BYT ngày 1/7/2026 của Bộ Y tế về ban hành “Hướng dẫn kiểm soát yếu tố nguy cơ, người có yếu tố nguy cơ, người mắc bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng”, công tác phòng, chống bệnh không lây nhiễm được triển khai theo hướng chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm người có nguy cơ và quản lý người mắc bệnh tại cộng đồng.

Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa quan trọng bởi bệnh không lây nhiễm thường liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ và có thể diễn biến trong thời gian dài. Việc nhận diện và kiểm soát nguy cơ từ sớm giúp người dân có cơ hội điều chỉnh hành vi, được theo dõi sức khỏe và tiếp cận các dịch vụ y tế phù hợp trước khi bệnh tiến triển hoặc xuất hiện biến chứng.

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm được chia thành nhiều nhóm. Trong đó có nhóm yếu tố nguy cơ hành vi như hút thuốc lá và sử dụng các sản phẩm thuốc lá, sử dụng rượu bia, dinh dưỡng không hợp lý và thiếu hoạt động thể lực. Nhóm yếu tố nguy cơ chuyển hóa gồm tăng huyết áp, thừa cân, béo phì, tăng đường huyết và rối loạn lipid máu. Ngoài ra còn có các yếu tố liên quan đến môi trường, tuổi, giới, yếu tố di truyền, tiền sử gia đình và một số yếu tố khác.

CDC Hà Nội phối hợp với các đơn vị thực hiện điều tra dịch tễ học bệnh đái tháo đường tại cơ sở.

Điều này cho thấy phòng, chống bệnh không lây nhiễm không chỉ là nhiệm vụ của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh khi người dân đã mắc bệnh. Quá trình phòng bệnh cần được bắt đầu từ việc nhận diện những yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ, hỗ trợ người dân thay đổi hành vi và theo dõi các chỉ số sức khỏe cần thiết.

Trong đó, tuyến y tế cơ sở giữ vai trò trực tiếp và thường xuyên tại cộng đồng. Trạm Y tế là nơi gần người dân, có điều kiện nắm bắt tình hình sức khỏe, triển khai truyền thông giáo dục sức khỏe, tư vấn thay đổi hành vi, phát hiện sớm người có nguy cơ và phối hợp quản lý người mắc bệnh không lây nhiễm.

Một điểm đáng chú ý trong định hướng mới là việc phát hiện sớm người có nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm được thực hiện thông qua nhiều hình thức chăm sóc sức khỏe khác nhau. Việc phát hiện sớm có thể được thực hiện thông qua kiểm tra sức khỏe người dân, khám sàng lọc bệnh tật, khám sức khỏe định kỳ, khám sức khỏe người lao động, khám sức khỏe người cao tuổi và trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh.

Những thông tin về tiền sử cá nhân, tiền sử gia đình, thói quen hút thuốc, sử dụng rượu bia, chế độ ăn uống, mức độ hoạt động thể lực cùng các chỉ số như chiều cao, cân nặng, huyết áp và một số kết quả xét nghiệm phù hợp có thể giúp cán bộ y tế đánh giá nguy cơ và đưa ra hướng tư vấn, theo dõi.

Hoạt động khám sàng lọc không kết thúc ở việc đo huyết áp, cân nặng hay thực hiện một xét nghiệm. Sau khi có kết quả, người dân cần được thông tin về tình trạng sức khỏe, tư vấn các biện pháp giảm nguy cơ và được theo dõi. Trường hợp có nguy cơ cao hoặc nghi ngờ mắc bệnh cần được chuyển đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo quy định.

Kết quả khám phát hiện sớm được quản lý và liên thông với hồ sơ sức khỏe điện tử theo quy định, qua đó phục vụ quá trình quản lý sức khỏe lâu dài của người dân. Cách làm này góp phần chuyển hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm từ xử lý khi bệnh đã xuất hiện sang chủ động nhận diện và kiểm soát nguy cơ ngay từ cộng đồng.

Để triển khai hiệu quả các yêu cầu chuyên môn về kiểm soát yếu tố nguy cơ và bệnh không lây nhiễm, năng lực của đội ngũ y tế cơ sở là một trong những yếu tố quan trọng, CDC Hà Nội đã tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ chuyên trách phòng, chống bệnh không lây nhiễm tại Trạm Y tế, điểm Trạm Y tế và cán bộ phụ trách hoạt động tại phòng khám đa khoa trực thuộc Trạm Y tế. Nội dung tập huấn tập trung vào hoạt động dự phòng, phát hiện sớm tăng huyết áp và các nội dung liên quan đến triển khai công tác phòng, chống bệnh không lây nhiễm tại tuyến cơ sở, đồng thời cập nhật những văn bản chỉ đạo mới của Bộ Y tế.

Bệnh không lây nhiễm thường đòi hỏi quá trình theo dõi và quản lý lâu dài. Vì vậy, phát hiện một yếu tố nguy cơ hoặc một dấu hiệu bất thường chỉ là bước đầu tiên. Khi người dân được xác định có nguy cơ, cần có sự theo dõi phù hợp để đánh giá diễn biến sức khỏe và hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Đối với người đã mắc bệnh không lây nhiễm, quản lý sức khỏe cần được thực hiện liên tục, gắn với tuân thủ điều trị, tái khám, thay đổi lối sống và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường.

Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ cán bộ y tế tuyến cơ sở. Không chỉ cần nắm được kiến thức về từng bệnh, cán bộ y tế còn phải có khả năng nhận diện yếu tố nguy cơ, thực hiện đánh giá ban đầu, tư vấn, theo dõi và phối hợp chuyển tuyến khi cần thiết.

Vì vậy, kiểm soát yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm là quá trình cần sự tham gia của cả hệ thống y tế và cộng đồng. Ngành Y tế có trách nhiệm tổ chức các hoạt động dự phòng, phát hiện sớm, tư vấn và quản lý; trong khi mỗi người dân cần chủ động quan tâm đến sức khỏe, thực hiện lối sống lành mạnh và tham gia các hoạt động khám, sàng lọc phù hợp.

Để chủ động phòng chống các bệnh không lây nhiễm mỗi người dân cần bắt đầu từ những hành động đơn giản nhưng thiết thực trong cuộc sống hằng ngày như: Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân đối, tăng cường rau xanh, hạn chế muối, đường, chất béo. Tăng cường vận động thể lực, nói không với thuốc lá, hạn chế rượu bia; quản lý căng thẳng, giữ tinh thần tích cực. Đặc biệt, mỗi người dân cần chủ động khám sức khỏe định kỳ, tầm soát, phát hiện sớm các bệnh lý tiềm ẩn để điều trị kịp thời. Đối với người bị mắc các bệnh không lây nhiễm, nhất là bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường cần tuần thủ nghiêm ngặt về điều trị bệnh, đồng thời thực hiện hành vi, lối sống có lợi cho sức khỏe theo lời khuyên của bác sĩ.

CDC Hà Nội